دلایل ارائه اطلاعات غلط توسط مقامات ارشد وزارت صنعت،معدن و تجارت

با راه اندازی سامانه یکپارچه تخصیص خودرو، توسط وزارت صنعت، معدن و تجارت، خودروسازان موظف شدند خودروهای تولیدی خودشان را فقط از طریق این سامانه دولت ساز، عرضه کرده و به فروش برسانند.

اقتصاد خودرو– با راه اندازی سامانه یکپارچه تخصیص خودرو، توسط وزارت صنعت، معدن و تجارت، خودروسازان موظف شدند خودروهای تولیدی خودشان را فقط از طریق این سامانه دولت ساز، عرضه کرده و به فروش برسانند.

تا کنون دو دوره ثبت نام و قرعه کشی فروش خودرو، در ماه های اردیبهشت و تیر ۱۴۰۱، توسط وزارت صنعت و معدن، در قالب سامانه یکپارچه تخصیص خودرو انجام شده است. به هر رو، مقامات ارشد وزارت صنعت و معدن، با تمام وجود از این سامانه متمرکز دفاع کرده و راه اندازی این سامانه را عامل ارتقای شفافیت در عرضه و فروش خودرو می دانند.

در گفت و گوی اختصاصی «اقتصاد خودرو» با مهندس سعید مدنی (کارشناس صنعت خودرو و مدیر عامل اسبق سایپا)، مزایا و معایب راه اندازی سامانه یکپارچه تخصیص خودرو و علت این که چرا محصولات سایپا نسبت به محصولات ایران خودرو، متقاضی کمتری در قرعه کشی ها دارد، بررسی شده است.

*****

 

*دومین دوره ثبت نام در سامانه یکپارچه تخصیص خودرو انجام شد و قرعه کشی آن در در روز شنبه اول مرداد ۱۴۰۱ برگزار شد. به هر حال تا چند ماه قبل، شرکت های خودروسازی به طور جداگانه اقدام به فروش از طریق قرعه کشی می کردند. از اردیبهشت امسال وزارت صنعت و معدن، شرکت های خودروسازی را موظف کرد که فقط از طریق این سامانه، محصولات تولیدی خودشان را عرضه کنند.

جنابعالی، نسبت به متمرکز کردن فروش خودرو در قالب یک سامانه و زیر نظر وزارت صنعت و معدن و سازمان حمایت از مصرف کنندگان و تولید کنندگان این وزارتخانه، چه نظری دارید؟

 

-استفاده از روش قرعه کشی، یک راه حل بود که از چند سال پیش مورد استفاده قرار گرفت. به نظر من، فرق زیادی هم نمی کند بین آن چیزی که خودروسازان زیر نظر نهادهای نظارتی انجام می دادند و روش فعلی به صورت سامانه یکپارچه که تحت نظارت وزارت صنعت و معدن است.

البته در کنار راه اندازی این سامانه، برخی محصولات یک شرکت خودروسازی در بورس کالا عرضه شد و الان قرار شده بعضی خودروهای شرکت های خصوصی و شرکت های دولتی در بورس کالا عرضه شود. به نظرم، آهسته آهسته دارند در جهتی حرکت می کنند که به تجربیات گذشته توجه کنند و در عمل کارها به سمت آزاد سازی قیمت خودرو می رود.

اگر این اتفاق رخ بدهد، همان اتفاقی است که الان برای محصولات سایپا رخ داده و بدون قرعه کشی، فروخته می شوند. به دلیل این که خودروهای تولیدی سایپا، تفاوت قیمت زیادی با قیمت بازار آزاد ندارند، به تدریج از شمول قرعه کشی سامانه یکپارچه خارج می شوند. حتی اگر خودروهای سایپا از طریق بورس کالا هم عرضه و فروخته نشوند، به طور اتوماتیک بازار آن تنظیم خواهد شد.

من فکر می کنم تمام این روش ها که از سال ۱۳۹۷ شروع شد، چند سال وقت تلف کردن بود. حاصل این کارها، همان چیزی خواهد شد که کارشناسان در آن زمان اعلام کرده و گفتند بهترین راه تنظیم بازار، آزاد سازی قیمت ها هست و البته این وضع، عملاً در حال رخ دادن است.

در این دوره از ثبت نام، تعداد مشخصی در حد کمتر از ۱۰۰ هزار دستگاه خودرو عرضه شد، اما تعداد ۶ میلیون نفر در سامانه یکپارچه ثبت نام کردند. این وضعیت، باید مسئولان مربوطه را به این نتیجه برساند که این تعداد ثبت نام کردن، به خاطر استفاده از تفاوت قیمت بین درب کارخانه و بازار آزاد است که مخصوصاً برای یکی از خودرو سازان بزرگ ایران رخ داده و برای شرکت دیگر، کمتر این اتفاق افتاده و به همین دلیل قرار شده برای فروش محصولات آن قرعه کشی انجام نشود.

به هر حال، همه این اقدامات، راهکارهای غیر منطقی بود که از چند سال پیش انجام شد و نهایتاً با برخی اُفت و خیزها، عرضه خودرو در بورس کالا مطرح شده. به اعتقاد من، همه این کارها به سمت آزادی سازی قیمت ها هدایت خواهد شد.

*یک بحث اصلی این بود که از طریق سامانه یکپارچه تخصیص خودرو، شفاف سازی عرضه و فروش عملی می شود. آقای منطقی، معاون صنایع حمل و نقل وزارت صنعت و معدن در انتقاد از عملکرد خودروسازان و دفاع از سامانه یکپارچه گفت شرکت های خودروسازی، به شکل قطره چکانی خودروهای تولیدی را عرضه می کردند.

در زمان راه اندازی سامانه یکپارچه تخصیص خودرو، وزارت صنعت و معدن دستور داد که همه شرکت های خودروسازی محصولات خودشان را فقط از راه همین سامانه عرضه کرده و بفروشند.

آیا جمع کردن همه عرضه های شرکت های خودروسازی خصوصی و دولتی در یک سامانه متمرکز، راهکار خوبی می تواند باشد و واقعاً مجبور کردن شرکت های خصوصی به حضور در این سامانه قابل دفاع است؟

 

-خیر و به نظر من، این نوع کارها قابل دفاع نیست. می شود گفت که این کار، دخالت دولت در بخش خصوصی است. به هر حال، درست است که میزان تولیدات بخش خصوصی پایین است ولی رقابت بین شرکت هاً بخش خصوصی وجود دارد.

با این رقابت، هم شرکت های بخش خصوصی می توانند به تنظیم بازار کمک کنند و هم این که به کنترل قیمت ها کمک کنند. وارد کردن شرکت های بخش خصوصی به حضور در سامانه قرعه کشی دولتی، عملاً دخالت دولت در این امر و حداقل دخالت دولت در امر فروش خودرو هست. هر چند که بلااستثنا هیچکدام از شرکت های بخش خصوصی هم راضی نیستند.

*در مورد شرکت های بخش خصوصی گفتید نسبت به حضور در سامانه یکپارچه تخصیص خودرو و فروش محصولات خودشان در این سامانه ناراضی هستند. وادار کردن شرکت های سایپا و ایران خودرو که مدیریت دولتی دارند چگونه قابل بررسی و تحلیل بوده و با وجود این که مدیران این شرکت ها توسط دولت محسوب می شوند چرا وادار شده اند که در سامانه یکپارچه حضور داشته باشند؟

 

-مدیران شرکت های دولتی هم نسبت به این موضوع ناراضی هستند و اصلاً این که برای حدود ۱۰۰ هزار خودرو، تعداد ۶ میلیون نفر ثبت نام می کنند، نشان از این دارد که این تفکر و رویکرد قیمت گذاری، یک روند کاملاً غیر منطقی است.

جالب اینجا هست که یک شرکت خودروساز دولتی که تفاوت قیمت خودروهایش با قیمت بازار آزاد کم هست، اعلام کرده هر فردی که می خواهد از این شرکت خودرو خرید کند ثبت نام کند و بدون قرعه کشی خودرو دریافت کند.

اگر همین اتفاق برای شرکت خودروساز دیگر بیفتد و فاصله قیمتی کارخانه خودروهای آن با قیمت بازار آزاد به هم نزدیک شود، این مشکل خواهد شد. در این حالت، دیگر نیازی به قرعه کشی نیست.

از طرفی، رقم زیان انباشته ۱۰۰ هزار میلیارد تومانی شرکت های ایران خودرو و سایپا، رقم درشتی است و معادل ۳ میلیارد دلار می شود. من نمی دانم که آیا کسی این موضوع را تحلیل کرده یا تحلیل نکرده ولی با ۳ میلیارد دلار می شود یک کارخانه خودرو سازی به اندازه ایران خودرو ایجاد کنیم.

*در قرعه کشی هایی که تا ماه های قبل توسط ایران خودرو و سایپا برگزار می شد، تعداد افرادی که در ثبت نام و قرعه کشی سایپا شرکت می کردند کمتر بود. معمولاً تعداد افراد متقاضی محصولات ایران خودرو بیش تر از سایپا بود و هر بار حتماً چند میلیون نفر برای خرید محصولات ایران خودرو ثبت نام می کردند.

در آخرین قرعه کشی ایران خودرو در سال ۱۴۰۱، حدود ۶ میلیون شرکت کردند ولی تعداد متقاضیان سایپا، همچنان زیاد نبود. در قرعه کشی سایپا در اردیبهشت ۱۴۰۱ تعداد ۳۲ هزار خودرو عرضه شد، اما فقط ۹۶ هزار نفر ثبت نام کردند و ۹۵ هزار نفرشان واجد شرایط قرعه کشی بودند.

کلاً فاصله قیمتی محصولات سایپا با قیمت بازار زیاد نیست. چرا از همان سال های قبل، تعداد متقاضی خودروهای سایپا زیاد نبوده و خودروهای شرکت ایران خودرو طرفدار بیشتری داشته و دارد؟

-علت این موضوع، دقیقاً مشخص بوده و به خاطر این است که تفاوت قیمت خودروهای شرکت ایران خودرو در بازار آزاد با قیمت کارخانه آنها، خیلی بیش تر است. این وضع، به صورت سنتی از قدیم هم وجود داشته است، یعنی از سال های قبل مابه التفاوت قیمت کارخانه محصولات سایپا با ایران خودرو، متفاوت بود.

 

*این تفاوت بین محصولات سایپا و ایران خودرو، به خاطر موضوع کیفیت بوده یا به خاطر موضوع دیگری است؟

 

-خیر. این تفاوت به خاطر کیفیت خودروهای دو شرکت خودروساز نیست. اساساً این وضع از زمان مدیریت ما در شرکت سایپا شروع شد و وقتی که در سایپا مسئولیت داشتیم، بیش تر تلاش کردیم قیمت های پایه مدل های خودروهای سایپا را بالاتر ببریم و سعی کردیم قیمت فروش کارخانه را به قیمت بازار آزاد نزدیک کنیم.

در گروه سایپا، همیشه این اتفاق رخ داده ولی در ایران خودرو، شاید کمتر این اتفاق افتاده باشد. به همین دلیل تفاوت قیمت های ۱۵۰ میلیون تومانی و ۲۰۰ میلیون تومانی قیمت درب کارخانه و قیمت بازار آزاد محصولات ایران خودرو، عادی است.

البته در یک دوره، تفاوت قیمت زیادی در مورد برخی محصولات سایپا وجود داشت و مثلاً خودرو رنو ساندرو یا سپ وی در شرکت سایپا تولید می شد ولی تفاوت زیادی بین قیمت کارخانه و قیمت بازار آن وجود داشت و تقاضا برای خرید آن هم زیاد بود.

بنابراین، علت اصلی این که درخواست برای محصولات ایران خودرو بیش از محصولات سایپا هست، به تفاوت قیمت محصولات آنها برمی گردد. در محصولات ایران خودرو، حداقل چیزی بین ۱۰۰ تا ۱۵۰ میلیون تومان تفاوت قیمت وجود دارد، اما در مورد سایپا این طور نیست.

برای مثال، اگر خودروی کوییک را با پژو ۲۰۶ مقایسه کنید، قیمت این خودرو تقریباً برابر شده ولی قیمت بازار پژو ۲۰۶ خیلی بالاتر از قیمت کارخانه آن است. در حالی که تفاوت قیمت درب کارخانه کوییک با قیمت بازار آن، ناچیز است و حتی در برخی موارد منفی هم می شود.

بر این اساس، درخواست زیادی برای خرید خودروی کوییک وجود ندارد. اتفاقاً این وضع، یک چراغ راهنما برای مسئولان است و وقتی تفاوت قیمت وجود ندارد، تقاضا نیز کاهش پیدا می کند. تقاضایی که برای محصولات ایران خودرو وجود دارد، به دلیل این است که تفاوت قیمت درب کارخانه آن با قیمت بازار آزاد، زیاد است.

اگر ایران خودرو، تفاوت قیمت درب کارخانه و قیمت بازار آزاد را از بین ببرند و خودروهای ایران خودرو با قیمت بازار آزاد عرضه شود، مسلم بدانید تقاضا برای خودروهای ایران خودرو نیز کاهش پیدا می کند.

 

*وقتی که خودروهای پُرتیراژ شرکت سایپا را با قیمت خودروهای شرکت های دیگر مقایسه می کنیم، می بینیم خودروهای سایپا ارزان ترین خودروهای تولید داخلی هستند.

این موضوع ارزان تر بودن محصولات سایپا و به طور خاص تیبا و ساینا نسبت به محصولات ایران خودرو، تاثیری در این قضایا دارد؟

-بله. این موضوع می تواند تاثیر داشته باشد. البته ایران خودرو، بعداً قیمت پایه مدل های خودرو را کمتر افزایش داد ولی پایه قیمت گذاری در شرکت سایپا، از 15 سال یا 20 سال پیش، بر اساس قیمت تارگت پرایس (هدف قیمت/ Target Price) بود.

این طور در سایپا گفته می شد که میزان ارزبَری تولید یک خودرو چقدر است و در آن سال ها هم نرخ دلار فرضاً ۵۰۰ یا ۱۰۰۰ تومان تومان بود. قطعات این خودرو بر اساس آن تارگت پرایس، خریداری می شد. به همین دلیل، قطعه سازانی که نمی توانستند با آن قیمت به سایپا بفروشند کنار می رفتند و قطعه سازانی که می توانستند ارزان تولید کنند، تولید قطعه را انجام می دادند.

در حالی که در ایران خودرو، در قدیم این طور نبود و قیمت خودرو بر اساس قیمت های ارائه شده توسط قطعه سازان بود. در عین حال، یک درصدی هم ساپکو (شرکت طراحی، مهندسی و تامین قطعات ایران خودرو) روی آنها به عنوان هزینه تولید اضافه کرده و قیمت خودرو را تعیین می کرد.

این دو سیاست از قدیم در شرکت های ایران خودرو و سایپا وجود داشت. به همین خاطر، خودروهای سایپا با وجود این که شاید ۲۰ درصد یا ۳۰ درصد از نظر حجم قطعات و قیمت قطعات، کمتر از ایران خودرو بود ولی قیمت محصولات سایپا خیلی پایین تر از قیمت خودروهای ایران خودرو تعیین می شد.

*وقتی که همه شرکت های مختلف خودرو سازی در سامانه یکپارچه تخصیص خودرو عرضه شود، متقاضی باید فقط یک خودرو را انتخاب کند و نمی تواند برای خرید خودروهای مختلف اقدام کند. در اولین دوره ثبت نام این سامانه و دومین دوره این طور بود ولی همچنان خرید خودروهای شرکت ایران خودرو جذابیت بیش تری داشت.

این که همه شرکت ها به طور همزمان خودروهای خودشان را در این سامانه متمرکز عرضه کنند چه تاثیری دارد و آیا وقتی همه خودروها با هم عرضه می شوند ممکن است مشتریان، محصولات سایپا را انتخاب کنند؟

-این وضع نشان می دهد که تقاضا برای خودروهای سایپا، تقاضای واقعی تری است، یعنی کسانی که برای خرید خودروهای سایپا درخواست دارند، مصرف کننده واقعی هستند چون این افراد، در زمان خرید خودرو به دنبال سود نیستند.

آن بخش از متقاضیان که برای خرید خودروهای ایران خودرو درخواست دارند، داستان آنها فرق می کند. به هر حال، همه آن ۶ میلیون نفر ثبت نام کننده، مصرف کننده واقعی خودرو نیستند و به دنبال کسب سود از آن اختلاف قیمت درب کارخانه و قیمت بازار آزاد هستند.

 

*وقتی که قرار باشد متقاضیان در چارچوب سامانه یکپارچه، فقط یک خودرو را انتخاب کنند، اگر خودروهای سایپا در آن سامانه عرضه شود مشتری و متقاضی کمتری دارد.

 

-بله، دقیقاً همین طور است. اگر قیمت محصولات ایران خودرو با قیمت بازار آزاد، یکسان شود دیگر درخواست کننده ای برای خرید محصولات ایران خودرو وجود نخواهد داشت. در این حالت، فقط مصرف کنندگان واقعی، اقدام به خرید می کنند.

*اولین دوره ثبت نام و قرعه کشی سامانه یکپارچه تخصیص خودرو در اواخر اردیبهشت و اوایل خرداد ۱۴۰۱ برگزار شد ولی بین اولیه دوره و دومین دوره ثبت نام سامانه یکپارچه، فروش اکثر محصولات سایپا از قرعه کشی خارج شد و فقط دو محصول سایپا در دومین دوره ثبت نام سامانه یکپارچه عرضه شد.

در اولین دوره ثبت نام سامانه یکپارچه تخصیص خودرو، فقط ۴ میلیون نفر ثبت نام کرده و در قرعه کشی شرکت کردند، اما در دومین دوره ثبت نام این سامانه، تعداد ۶ میلیون نفر ثبت نام کردند.

اتفاقاً در زمان اولین دوره قرعه کشی سامانه یکپارچه، اختلالاتی در ثبت نام ایجاد شده بود. به نظر شما چه اتفاقی افتاده و آیا واقعاً در اولین دوره، به خاطر مشکلات ایجاد شده تعداد متقاضیان کمتر بوده؟

 

-من نمی دانم به چه علت، تعداد متقاضیان آن دوره کمتر بوده ولی هم آن ۴ میلیون واقعی نبوده و هم این ۶ میلیون دومین دوره ثبت نام سامانه یکپارچه. تفاوت قیمت زیادی هم در این مدت ایجاد نشد که افراد بخواهند در این سامانه ثبت نام کنند. به هر حال، انگیزه فقط رسیدن به آن حاشیه سود بین قیمت درب کارخانه و قیمت بازار آزاد است.

*برخی افرادی که خواسته بودند در سامانه یکپارچه ثبت نام کنند، اعلام می کردند که چند مرحله از ثبت نام را جلو رفته ولی در نهایت نتوانسته اند کد رهگیری را دریافت کنند. در حالی که به هر حال، در دومین دوره قرعه کشی سامانه یکپارچه، تعداد نفرات ثبت نام کننده ۲ میلیون نفر افزایش داشته است.

با این که مقامات وزارت صنعت و معدن اعلام کرده بودند که با سامانه یکپارچه تعداد تقاضا کاهش پیدا می کند ولی عملاً تعداد متقاضیان افزایش پیدا کرده است.

 

-یک موقع این طور بود که زمان تحویل خودروها در این قضیه تاثیر می گذاشت، یعنی یک موقع، ثبت نام انجام می شد و طرح فروش خودرو، فروش فوری بود. در این حالت، تعداد درخواست ها بیش تر بود.

در برخی دوره ها، خودرو سازان قرعه کشی می کردند ولی مثلاً زمان تحویل خودرو ۶ ماهه یا یک ساله بود. در این حالت، تعداد درخواست کننده کمتر بود چون نمی دانستند بعد از یک سال چه اتفاقی رخ می دهد. به نظر من، نمی شود تحلیل درستی در این زمینه داشت چون ممکن است دلایل مختلفی وجود داشته باشد.

*در دومین دوره ثبت نام سامانه یکپارچه، فقط دو خودروی «ساینا اس» و «کوییک اس» شرکت سایپا عرضه شدند و بقیه خودروهای این شرکت به علت تقاضای کمتر نسبت به میزان عرضه، وارد فرآیند قرعه کشی این سامانه نشدند.

با این حال آقای منطقی، معاون وزارت صنعت و معدن در چارچوب دفاع از راه اندازی سامانه یکپارچه، در مورد دومین دوره قرعه کشی سامانه گفته است به تدریج همه محصولات بدون قرعه کشی فروخته می شوند همان طور که دیگر تمام محصولات سایپا بدون قرعه کشی عرضه می شوند.

با توجه به این که دو مدل خودروی سایپا در دومین دوره قرعه کشی سامانه یکپارچه عرضه شده اند، چطور ممکن است آقای منطقی به عنوان معاون وزارتخانه و متولی این سامانه یکپارچه خبر ندارد که دو محصول سایپا در این سامانه برای قرعه کشی عرضه شده اند؟

 

-این سوال را باید از خودشان بپرسید که چرا خبر ندارند. شاید اعلام کرده اند که بعد از این محصولات شرکت را وارد سامانه نخواهیم کرد.

*صحبت شان در مورد دومین دوره قرعه کشی سامانه یکپارچه و حذف محصولات سایپا از فرآیند قرعه کشی در این دوره بوده است.

 

-باید از خودشان سوال کنید که چرا اطلاع ندارند.

 

*در آخرین قرعه کشی ایران خودرو تا قبل از راه اندازی سامانه یکپارچه تخصیص خودرو، تعداد ۶ میلیون نفر برای خرید ۱۰ هزار خودرو ثبت نام کرده بودند. در حالی که آقای توکلی لاهیجانی (مدیر کنونی دفتر صنایع خودرو وزارت صنعت و معدن)، می گوید در آخرین قرعه کشی یکی از خودروسازان ۱۱ میلیون نفر متقاضی ثبت نام کردند.

آقای توکلی لاهیجانی به جای این که رقم واقعی را بگوید و اعلام کند در قرعه کشی ایران خودرو ۶ میلیون متقاضی ثبت نام کرده بودند، تعداد ۵ میلیون نفر را هم اضافه کرده و رقم ۱۱ میلیون متقاضی را اعلام می کند. آیا با عددهای غیر واقعی اعلام کردن، این امکان وجود دارد که سامانه یکپارچه تخصیص خودرو بهتر جلوه داده شود؟

 

-خیر. با این کارها نمی شود این سامانه را بهتر جلوه داد و مسلم است که نمی شود این کار را انجام داد. وقتی آدم یک دروغ می گوید، بعد مجبور می شود برای پاک کردن آن دروغ ۱۰ تا دروغ دیگر بگوید.

من نمی خواهم نسبت به ایشان جسارت کنم. اصلاً قصد من این نیست و من به طور کلی می کنم. وقتی که آدم به یک راه اشتباه و غیر منطقی می رود، بعد هم و به دنبال آن، راه های غیر منطقی ادامه پیدا خواهد کرد. تمام این مشکلات، ریشه در نظام قیمت گذاری خودرو دارد و دولت با نظام قیمت گذاری فعلی، تفاوت قیمت بین درب کارخانه و بازار آزاد را ایجاد کرده است.

این نوع اقدامات، باعث این ضد و نقیض گویی ها می شود. به همین دلیل، مدیر عامل شرکت های خودروسازی یک چیز می گویند و وزارتخانه یک چیز دیگر می گوید یا مسئولان مختلف، هر کدام به یک نحو صحبت می کنند. چرا که پایه درستی وجود ندارد و وقتی پایه درستی نباشد نظرات هم، غیر منطقی و نامعقول خواهد بود.