حذف چهار صفر از پول ملی، از حرف تا عمل
میترا یزدچی – مجلس دوازدهم با تصویب حذف چهار صفر بالاخره این قصه را به سرانجام رساند و حرفهایی که مدتها در این رابطه مطرح بود را عملی کرد.
نگاهی به پیشینه نظام بانکی کشور نشان میدهد پول ملی ایران طی یک قرن گذشته فراز و نشیب زیادی را طی کرده و اکنون نیز در مسیر تازهای قرار دارد.
ریال چه زمانی و چرا واحد پول ایران شد؟
ریال از کلمهٔ اسپانیایی و پرتغالی «real» وارد زبان فارسی شدهاست که هم به معنی «شاهی» است، از سالِ ۱۴۹۷ تا ۱۸۷۰ میلادی سکه نقره با نام ریال در اسپانیا ضرب میشد بر همین اساس واحدِ پولِ بسیاری از مستعمرههای اسپانیا ریال بود؛ بعنوان مثال واحد پول برزیل تا سالِ ۱۹۹۴ ریال یا رییِل بود. در سال ۱۸۲۵، ریال از رواج افتاد و به جای آن قران که معادل هزار دینار (یک دهم تومان) ارزش داشت رواج یافت.
واحد پول رسمی ایران از سده هفتم هجری تا اواخر دوره قاجار، دینار بود که واحدهای بزرگتر آن نیز، یعنی عباسی، شاهی، قران و تومان نیز به کار میرفت. پس از مشروطیت، قران معادل هزار دینار واحد پول رسمی و پشتوانه پول ایران، نقره تعیین شد تا اینکه در ۲۷ اسفند ۱۳۰۸ خورشیدی، حسن مشار وزیر مالیه لایحهای به تصویب مجلس شورای ملی رساند که پشتوانه پول ایران را از نقره به طلا تغییر داد. یکی از دلائل اصلی تغییر پشتوانه پول به طلا، افت ارزش نقره در بازارهای جهانی بود. واحد پول رسمی نیز از قران به ریال تغییر یافت.
کلمه زار در مبحث یکای پول ایران مثل ۲ زاری و ۵ زاری مخفف هزار و معنای آن مثلاً در ۲ زاری ۲۰۰۰ هزار دینار بوده است. رواج واحد پول جدید به دلیل تأخیر در ساخت ضرابخانه و مشکلاتی که برای چاپ اسکناس در آمریکا به وجود آمد تا نوروز ۱۳۱۱ به تأخیر افتاد و از این تاریخ سکهها و اسکناسهای جدید به گردش افتاد. از سال ۱۳۱۴ سکههای نیکلی پنج و ده و ۲۵ دیناری و از سال ۱۳۱۶ سکه نقره پنجاه دیناری، مسی شد. نود و یک و نیم درصد از این سکهها مس و هشتونیم درصد آنها آلومینیوم بود.
تاریخچه ارزش جهانی پول ایران
در زمان شاه طهماسب صفوی، واحد پول ایران شاهی و هر ۲۰۰ شاهی برابر با یک تومان بود. بر اساس سفرنامه جنکینسون، در آن زمان هر شاهی با یک شیلینگ انگلیس برابر بود. هر پوند استرلینگ برابر با ۲۰ شیلینگ است؛ بنابراین، یک تومان ایران برابر با ۱۰ پوند انگلیس بوده است. در سده نوزدهم میلادی یا زمان فتحعلیشاه و محمد شاه قاجار، دو پوند استرلینگ برابر با یک تومان ایران شد. در این زمان یک پوند برابر با ۲۵ فرانک فرانسه و ۱۰ روپیه هند بود. یعنی، یک تومان ایران برابر بود با ۵۰ فرانک فرانسه بود. در همین زمان، یک تومان ایران با دو دلار و پنجاه سنت آمریکا برابر بود.
در تاریخ ۲۲ اسفند ۱۳۱۰ با تصویب «قانون اصلاح قانون واحد و مقیاس پول» شاکله واحد پول کشور با تغییرات جدی مواجه شد. در این سال سکههای طلای ۱۰ و ۲۰ ریالی که در قانون پیشین پیشبینی شده بود، متوقف و ضرب سکههای طلای ۵۰ و ۱۰۰ ریالی آغاز شد. این تغییر، نقطه آغاز بازنگری در ارزش واحد ریال بود که در قانون اصلاحی بازتاب یافت.
در همین دوره مجلس شورای ملی به موجب قانون اجازه ضرب مسکوکات مسی مصوب ۱۶ فروردین ۱۳۱۴، اختیار ضرب سکههای ۵، ۱۰ و ۲۵ دیناری مسی را صادر کرد. سپس در دوره دهم و در تاریخ ۹ اسفند ۱۳۱۵ «قانون راجع به مسکوکات خرد» تصویب شد. این در حالی بود که پیشتر در قانون نخستین، تصمیم به ضرب سکههای مسی یک و ۲ دیناری گرفته شده بود، اما این بار دامنه مسکوکات خرد گسترش یافت.
در هفتم خرداد ۱۳۳۹ بار دیگر نظام پولی ایران شاهد قانون جدیدی بود، قانونی که برای نخستین بار ساختار رسمی شورای پول و اعتبار را بنیانگذاری و تأسیس بانک مرکزی ایران را بهعنوان نهادی مستقل و دارای حق انحصاری انتشار اسکناس و سکه قانونی مطرح کرد.
این تصمیم، ارزش ریال را نسبت به اصلاحات اسفند ۱۳۱۰ (که هر ریال برابر با ۰٫۰۷۳۲۲۳۸۲ گرم طلا بود) یکبار دیگر به کمتر از یک ششم رساند. بدین ترتیب، ریال نسبت به سال ۱۳۱۰ بیش از ۸۴ درصد کاهش ارزش یافت و در مقایسه با نخستین قانون واحد و مقیاس پول مصوب ۱۳۰۸ (برابری یک ریال با ۰٫۳۶۶۱۱۹۱ گرم طلا)، کاهش ارزش آن به بیش از ۹۶ درصد رسید؛ یعنی تقریباً کمتر از یک سی و یکم ارزش اولیه.
یکشنبه ۱۸ تیر ۱۳۵۱ نیز به ظاهر این قانون تکمیل شد ولی در واقع موجب باز هم ارزش ریال نسبت به طلا کاهش یابد. مطابق ماده یک این قانون، واحد پول ایران همچنان ریال و برابر با صد دینار باقی ماند، اما بند «ب» همان ماده معنای تازهای به ارزش ریال بخشید: هر ریال برابر با ۰٫۰۱۰۸۰۵۵ گرم طلای خالص تعریف شد.
چه کسی اولین بار جذف چهار صفر را از پولی ملی ایران مطرح کرد؟
هیئت دولت ایران در جلسهٔ نهم مرداد ۱۳۹۸ به ریاست حسن روحانی رئیسجمهور ایران، لایحهٔ پیشنهادی بانک مرکزی مبنی بر تغییر واحد پول ملی از ریال به تومان و حذف چهار صفر را به تصویب رساند. در پانزدهم اردیبهشت ۱۳۹۹ مجلس شورای اسلامی کلیات لایحهٔ حذف چهار صفر و تبدیل پول ملی ایران از ریال به تومان را تصویب کرد. این طرح بی سروصدا و از ماههای پایانی سال ۱۴۰۰ آغاز شده است. اسکناس پنج هزار تومانی جدید تقریباً از ماههای پایانی سال ۱۴۰۰ وارد بازار شد؛ اسکناسهای هزار و دو هزار تومانی نیز از تابستان ۱۴۰۱ وارد بازار شدند. در اسکناسهای جدید، صفرها در قسمت بالا کمرنگ چاپ شده و در قسمت پایین کلا حذف شدهاست. این اسکناسها در زمان عبدالناصر همتی چاپ شدند. یکم دی ۱۴۰۳ لایحه یک فوریتی حذف ۴ صفر و تبدیل ریال به تومان به مجلس ارائه شد.
نقش مجلس دوازدهم در عملیاتی شدن حذف چهار صفر
نمایندگان مجلس شورای اسلامی با رفع ایرادات شورای نگهبان به لایحه اصلاح قانون پولی و بانکی کشور، (حذف چهار صفر از پول ملی) را با ۱۴۴ رای موافق، ۱۰۸ رای مخالف و ۳ رای ممتنع از مجموع ۲۶۲ نماینده حاضر تصویب کردند. در متن این اصلاحیه آمده است عنوان لایحه و متن ماده واحده به شرح زیر اصلاح میشود:
لایحه اصلاح بند الف ماده ۵۸ قانون بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران
ماده واحده: عبارت «که برابر ۱۰ هزار ریال جاری و معادل «۱۰۰ قران» است به انتهای بند الف ماده ۵۸ قانون بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران مصوب ۱۴۰۲/۰۳/۳۰ اضافه و ۵ تبصره به شرح زیر به این ماده الحاق میشود.
تلاش سه دولت و سه مجلس برای یک مصوبه
سید شمسالدین حسینی رئیس کمیسیون اقتصادی مجلس در جریان بررسی ایرادات شورای نگهبان در لایحه اصلاح قانون پولی و بانکی کشور (حذف چهار صفر از پول ملی) گفت: آنچه امروز در صحن علنی مجلس مورد رسیدگی قرار میگیرد، حاصل تلاش سه دولت و سه دوره مجلس است. این لایحه ابتدا توسط دولت دوازدهم به مجلس دهم ارائه شد و در اردیبهشت ۱۳۹۹ تصویب و به شورای نگهبان ارسال شد.
وی افزود: شورای نگهبان ایرادی مبنی بر ابهام در تعهدات بینالمللی در مقابل صندوق بینالمللی پول مطرح کرد و پس از بازگشت لایحه، در خرداد ۱۳۹۹ اصلاحات لازم در مجلس یازدهم انجام و لایحه برای ارسال به صحن آماده شد، اما بنا به دلایلی بررسی آن به تعویق افتاد و در دستور صحن قرار نگرفت تا اینکه ما وارد دولت چهاردهم و مجلس دوازدهم شدیم.
حسینی ادامه داد: در این بازه زمانی، قانون بانکداری مرکزی جمهوری اسلامی ایران تصویب شد که نقش اصلاحی بر قانون پولی و بانکی جمهوری اسلامی مصوب سال ۱۳۵۱ داشت لذا در بررسیهای مجدد، علاوه بر رفع ایراد شورای نگهبان، تطبیق لایحه با قانون جدید بانکداری مرکزی نیز مد نظر قرار گرفت.
رئیس کمیسیون اقتصادی مجلس با اشاره به محتوای این لایحه، گفت: لایحه ارائه شده از سوی دولت دوازدهم دو اصلاح مهم را در بر داشت؛ نخست اصلاح واحد سنجش پول ملی (حذف چهار صفر از پول ملی) و دوم تغییر نام پول ملی از ریال به تومان، اما با تصویب قانون بانکداری مرکزی جدید در سال ۱۴۰۲، ماده مربوط به تغییر نام پول حذف شد و ریال به عنوان واحد پول ملی ایران تثبیت گردید.
وی بیان کرد: در ماده ۵۸ قانون بانکداری مرکزی که در سال ۱۴۰۲ تصویب شده، ریال به عنوان واحد پول رسمی کشور باقی ماند، اما برخلاف قانون قبلی، دیگر اشارهای به واحدهای خردتر نشده است که این مسئله نیازمند اصلاحات تکمیلی است.
دیدگاه نمایندگان مجلس در رابطه با حذف چهار صفر چیست؟
غلامرضا تاجگردون، رئیس کمیسیون برنامه و بودجه مجلس، معتقد است حذف صفر از پول ملی این اقدام شاید در کوتاهمدت اثری روانی بر جامعه داشته باشد، اما در بلندمدت نقش چندانی در اصلاحات اقتصادی ایفا نمیکند.
وی اظهار کرد: مردم بارها تجربه کردهاند که تغییر اعداد و بازی با صفرها به تنهایی تأثیر ماندگاری در بهبود وضعیت اقتصادی کشور ندارد.
میثم ظهوریان، دبیر دوم کمیسیون اقتصادی مجلس نیز معتقد است این اقدام با هدف ایجاد تغییرات اساسی در متغیرهای کلان اقتصادی همچون تورم یا نرخ ارز انجام نشده و انتظار کاهش نرخ تورم یا تغییر مستقیم در نرخ ارز از این مصوبه واقعبینانه نیست.
وی با بیان اینکه اصل مسئله ناشی از تورمهای گذشته است که بر ارزش پول ملی اثر گذاشته و تعداد صفرها را افزایش داده گفت: این امر باعث بروز مشکلاتی در محاسبات روزمره مردم و حتی در حسابداریهای عمومی و اقتصادی شده بود. هدف از این مصوبه، تسهیل در این محاسبات و سادهسازی روابط پولی و مالی است.
دبیر دوم کمیسیون اقتصادی مجلس با اشاره به تجربه سایر کشورها در این رابطه خاطرنشان کرد: بیش از ۸۰ کشور دنیا تاکنون چنین اقدامی را تجربه کردهاند؛ به عنوان نمونه، آرژانتین ۱۸ صفر، ترکیه ۶ صفر و آلمان نیز در مقاطعی صفرهایی را از پول ملی خود حذف کردهاند. در ایران نیز عملاً در فرهنگ عمومی و مکالمات روزمره، حذف صفرها رخ داده بود؛ بهگونهای که مردم بهطور طبیعی دیگر از عباراتی مانند ۵۰ هزار ریال استفاده نمیکنند.
ظهوریان تأکید کرد: بنابراین هدف از این مصوبه آن است که این روند به شکل رسمی و قانونی تثبیت شود تا محاسبات و مبادلات روزمره مردم سادهتر و روانتر شود. این اقدام در حوزه ارزی تأثیر مستقیم نخواهد داشت، اما از منظر روانی و شکلی میتواند به تسهیل فعالیتهای اقتصادی کمک کند.
رسول بخشی دستجردی، عضو کمیسیون اقتصادی مجلس نیز درباره مصوبه حذف چهار صفر از پول ملی گفت: حذف صفر از پول ملی شاید اقدامی ضروری باشد، اما پرسش اصلی این است که آیا زمان اجرای آن اکنون است یا خیر. به نظر میرسد ابتدا باید اصلاحات اساسی در حوزه مسائل پولی و اقتصادی صورت گیرد و پس از آن به چنین اقداماتی رسید.
وی با اشاره به ضرورت اولویتبندی اصلاحات اقتصادی افزود: حذف صفر باید آخرین پله در مسیر اصلاحات باشد، نه اولین. زمانی میتوان به این مرحله رسید که تورم بهطور جدی کنترل و ریشههای آن از بین برده شده باشد. اگر بدون انجام این اصلاحات به سراغ حذف صفر برویم، ممکن است پس از مدتی دوباره ناچار به حذف صفرهای دیگر شویم و این چرخه تکرار شود.
نماینده مردم اصفهان در مجلس تأکید کرد: پرسش مهم این است که آیا حذف چهار صفر به کاهش تورم کمک میکند؟ پاسخ روشن است؛ حذف صفر بهتنهایی نمیتواند مشکل تورم را حل کند. ریشه اصلی تورم در رشد نقدینگی است و رشد نقدینگی نیز ناشی از بهره بالای پول و سیاستهای غلط پولی است؛ بنابراین دولت باید همت خود را صرف کنترل و کاهش رشد نقدینگی کند.
بخشی دستجردی با اشاره به مصوبه مجلس خاطرنشان کرد: اکنون که این مصوبه به تصویب رسیده، باید پذیرفت که از جنبه شکلی و پرستیژ پول ملی میتواند اثرگذار باشد. اما برای بازسازی واقعی ارزش پول ملی، کنترل تورم و تقویت قدرت پول در برابر ارزهای خارجی امری ضروری است. حذف صفر تنها زمانی معنا پیدا میکند که در کنار سیاستهای بنیادی برای اصلاح ساختار اقتصادی اجرا شود.
زهرا خدادادی، دیگر عضو کمیسیون اقتصادی مجلس نیز حذف چهار صفر از واحد رسمی ریال را در بلندمدت دارای نتایج مثبت ارزیابی کرد و اظهار داشت: این موضوع پس از بررسیهای دقیق در کمیسیون اقتصادی به تصویب رسید و در صحن علنی، ایرادات شورای نگهبان برطرف شد.
وی با اشاره به ابعاد مختلف این طرح افزود: از نظر اقتصادی و تأثیرگذاری بر تورم، این اقدام اثر قابلتوجهی نخواهد داشت. بیشتر آثار آن شکلی و روانی است و به بانک مرکزی در روند چاپ اسکناس کمک میکند. بنابراین، از منظر علمی و اقتصادی نمیتوان انتظار داشت که این طرح بهتنهایی موجب کاهش تورم یا تغییرات بنیادین در اقتصاد شود.
عضو کمیسیون اقتصادی مجلس در پایان تصریح کرد: با این حال، این اقدام از نظر روانی میتواند در جامعه اثرگذار باشد و به تقویت حس ارزش پول ملی کمک کند. بهویژه اگر همراه با کنترل تورم اجرا شود، در بلندمدت نیز میتواند نتایج مثبتی برای نظام پولی کشور به همراه داشته باشد.
تجربه کشورهای جهان در حذف صفر از پول ملی
ایران اولین کشوری نیست که اقدام به حذف چند صفر از پول ملی کرده بلکه تا امروز بیش از ۶۰ کشور جهان از آلمان گرفته تا ترکیه اقدام به حذف صفر از پول ملی کردهاند. به طور مثال آلمان ۱۲ صفر، برزیل ۱۸ صفر، ترکیه شش صفر، فرانسه و روسیه دو صفر از پول ملیشان حذف کردهاند.
ذربایجان در سالهای ۱۹۹۲ و ۲۰۰۶ این اقدام را انجام داد. آرژانتین طی شش دوره در سالهای ۱۸۲۶، ۱۸۸۱، ۱۹۷۰، ۱۹۸۳، ۱۹۸۵ و ۱۹۹۲ اقدام به حذف صفر کرد. آنگولا نیز در سالهای ۱۹۷۵، ۱۹۹۰، ۱۹۹۵ و ۱۹۹۹ این سیاست را به اجرا گذاشت. اتریش در دهه ۱۹۲۰، مشخصاً در سالهای ۱۹۲۰ و ۱۹۲۵، اصلاح پولی انجام داد. اوروگوئه در سالهای ۱۹۷۳ و ۱۹۹۳، اسلوونی در سال ۱۹۹۱، اکوادور در سال ۲۰۰۰، و السالوادور در سال ۲۰۰۱ اقدام به حذف صفر کردند.
اوکراین در سالهای ۱۹۹۲ و ۱۹۹۶، اوگاندا در سالهای ۱۹۶۶ و ۱۹۸۷، و ایسلند در سال ۱۹۸۱ تجربه این سیاست را داشتند. برزیل یکی از کشورهایی است که بارها صفرهای پولی خود را حذف کرده است، از جمله در سالهای ۱۹۴۲، ۱۹۶۷، ۱۹۸۶، ۱۹۸۹، ۱۹۹۰، ۱۹۹۳ و ۱۹۹۴. بلاروس در سالهای ۱۹۹۴ و ۲۰۱۶، بلغارستان در سال ۱۹۹۹، بولیوی در سالهای ۱۹۶۳ و ۱۹۸۵، و پرو در سالهای ۱۹۸۵ و ۱۹۹۱ این روند را تجربه کردند.
تایوان در سال ۱۹۴۹، ترکمنستان در سال ۲۰۰۹، ترکیه در سال ۲۰۰۵، و چین در سالهای ۱۹۴۸، ۱۹۴۹ و ۱۹۵۵ صفرهایی را از پول ملی حذف کردند. روسیه در سال ۱۹۹۸، رومانی در سال ۲۰۰۵، زامبیا در سال ۲۰۱۳، و زیمبابوه در سالهای ۲۰۰۶، ۲۰۰۷ و ۲۰۰۹ این اصلاحات را به اجرا گذاشتند.
سودان در سالهای ۱۹۹۲ و ۲۰۰۷، سورینام در سال ۲۰۰۴، شیلی در سالهای ۱۹۶۰ و ۱۹۷۵، غنا در سالهای ۱۹۶۷ و ۲۰۰۷، و فرانسه در سال ۱۹۶۰ اقدام به حذف صفر کردند. کرواسی در سالهای ۱۹۹۱ و ۱۹۹۴، کره جنوبی در سالهای ۱۹۵۴ و ۱۹۶۳، و کره شمالی در سال ۲۰۰۵ این مسیر را طی کردند.
همچنین کنگو در سالهای ۱۹۶۷، ۱۹۹۳ و ۱۹۹۸، گینه در سالهای ۱۹۵۹، ۱۹۷۱ و ۱۹۸۵، گینه استوایی در سالهای ۱۹۶۹، ۱۹۷۵ و ۱۹۸۵، و گینه بیسائو در سالهای ۱۹۷۵ و ۱۹۹۷ این سیاست را اجرا کردند. لهستان در سال ۱۹۹۵، لیتوانی در سالهای ۱۹۹۱ و ۱۹۹۳، ماداگاسکار در سال ۲۰۰۵، مالی در سالهای ۱۹۶۲ و ۱۹۸۴، و مجارستان در سالهای ۱۹۱۹، ۱۹۲۷ و ۱۹۴۶ اصلاحات پولی انجام دادند.
در ادامه، مقدونیه در سالهای ۱۹۹۲ و ۱۹۹۳، مکزیک در سال ۱۹۹۳، موریتانی در سالهای ۱۹۷۳ و ۲۰۱۸، موزامبیک در سال ۲۰۰۶، نیکاراگوئه در سالهای ۱۹۱۲، ۱۹۸۸ و ۱۹۹۱، ونزوئلا در سالهای ۲۰۰۸ و ۲۰۱۸، و نهایتاً یوگسلاوی سابق در سالهای ۱۹۴۴، ۱۹۶۶، ۱۹۹۰، ۱۹۹۲، ۱۹۹۳ و ۱۹۹۴ اقدام به حذف صفر از پول ملی خود کردهاند.
منابع:
