اقتصادیبانک و بیمهگزارش ویژه

روش های بازسازی و اصلاح ساختار نظام بانکی

دکتر امیر جعفری صامت، استاد دانشگاه و پژوهشگر پولی بانکی عنوان کرد:

اشاره: بانک‌ها ازجمله تأثیرگذارترین تجار در عرصه اقتصادی کشورها هستند که به نحوی ابزار حکومت‌ها در اجرای سیاست‌های پولی و تأمین مالی نیز به شمار می‌روند. پس از انقلاب اسلامی، به دلیل سهم قابل‌توجه دولت در نظام بانکی کشور و وجود ضمانت ضمنی حاکمیت درخصوص سپرده‌های بانکی، توقف در ایفای تعهدات مالی و ورشکستگی بانک‌ها کمتر متصور بوده است. در سال‌های اخیر سهم بخش خصوصی در نظام بانکی به نحو چشم‌گیری ارتقاءیافته و با احتساب بانک‌های مشمول واگذاری به بخش خصوصی، سهم عمده نظام بانکی به بخش غیردولتی تعلق پیداکرده است. این مسئله به‌خصوص با توجه به تحولات نظام بانکی کشور در چند سال اخیر – اهمیتی دوچندان یافته است. سرایت آثار و عواقب ورشکستگی سازمان‌ها و شرکت‌های بزرگ تجاری مخصوصاً بانک‌ها به سهام‌داران، بستانکاران و تمامیت اقتصاد جامعه بر کسی پوشیده نیست. در نظام حقوقی ایران اعمال مقررات ورشکستگی صرفاً بر رابطه با تجار و اشخاص حقوقی تجاری امکان‌پذیر است و بر اساس مواد ۱ و ۲ قانون تجارت ایران، بانک‌ها جزء تاجران هستند. باید توجه داشت، اعمال مقررات عام قانون تجارت ایران درخصوص ورشکستگی با اشکالاتی روبرو است. این مقررات از زمان تصویب قانون تجارت (۱۳۱۱ ش) تاکنون تغییری نداشته و بنابراین نتوانسته با تحولات و تغییرات رخ‌داده در چند دهه اخیر در محیط اقتصادی، سیاسی و اجتماعی هماهنگ شود. صرف‌نظر از کاستی‌هایی که در نظام حقوق تجارت و قانون تجارت مرتبط با ورشکستگی وجود دارد، بانک‌ها نیز به‌عنوان یک شخص تجاری، تفاوت‌هایی با دیگر تجار دارند که به اقتضای اعمال مقررات ورشکستگی با آنچه به‌صورت عمومی بر سایر تجار اعمال می‌شود نیز تفاوت دارد. باید توجه داشت بانک‌ها صاحب اصلی‌ترین منابع مالی بخش‌های اقتصادی، تولید، توزیع و خدمات هستند که وظایف متعددی مانند افزایش سرعت و امنیت مبادلات و اعطای اعتبار را بر عهده‌دارند. بانک‌ها فارغ از فعالیت تجاری در قالب شرکت سهامی موضوع قانون تجارت، به لحاظ موضوع فعالیت خود و گستره خدماتی که ارائه می‌دهند تابع نظارت عالیه بانک مرکزی به‌عنوان نهاد تنظیم‌کننده مقررات بانکی و نظارت بر آن‌ها هستند. حقوق عام راجع به ورشکستگی ـ یعنی حقوقی که به ورشکستگی یک فرد یا یک کسب‌وکار می‌پردازدـ مبتنی بر برخورد منصفانه و حمایت از طلبکاران فرد یا شرکت ورشکسته است. هنگامی‌که یک بانک ورشکسته می‌شود، اهداف حقوق عام راجع به ورشکستگی و نیز حقوق راجع به نظارت بر بانک‌ها درآن‌واحد مرتبط و مهم هستند و گاه حتی با یکدیگر تعارض پیدا می‌کنند. به همین منظور گفت و گویی با دکتر امیر جعفری صامت، پژوهشگر علوم بانکی انجام پذیرفت که از نظر خوانندگان گرامی می گذرد.

آقای دکتر لطفا ادغام را تعریف کرده و انواع آن را تشریح فرمایید؟

ادغام در لغت به معنای یکی شدن و به هم پیوستن دو یا چند چیز است.

ادغام به دو نوع ساده و مرکب تقسیم بندی می شود:

ادغام ساده، یک جانبه یا یک طرفه:

اقدامی است که بانکی در شخصیت حقوقی دیگری جذب می شود، شخصیت حقوقی بانک ادغام شونده محو و شخصیت حقوقی بانک ادغام پذیر باقی می ماند.

ادغام مرکب، دو یا چند جانبه، دو یا چند طرفه:

اقدامی است که بر اساس آن چند بانک، ضمن محو شخصیت حقوقی خود، شخصیت واحدی تشکیل می دهند که شخصیت کلیه بانک های ادغام شونده محو و بانک جدیدی تشکیل می شود.

آیا ادغام در قوانین و مقررات ایران تعریف شده است؟

بله، ادغام در قانون اجرای سیاست های کلی اصل ۴۴ قانون اساسی: مطابق بند ۱۶ ماده ۱: ادغام، اقدامی‌که براساس آن چند شرکت، ضمن محو شخصیت حقوقی خود، شخصیت حقوقی واحد و جدیدی تشکیل دهند یا در شخصیت حقوقی دیگری جذب شوند.

آیا قوانین و مقرراتی به صورت تخصصی در ایران برای ادغام بانک ها پیش بینی شده است؟

ادغام در لایحه قانونی اداره امور بانک ها مصوب ۱۳۵۸: ماده ۱۷ – مجمع عمومی بانک ها می تواند نسبت به گروه بندی و ادغام بانک ها اعم از بانک های تخصصی و تجاری و همچنین تاسیس بانک های جدید بر حسب ضرورت اقدام نماید.

ادغام در قانون برنامه ششم توسعه مصوب ۱۳۹۵: ماده ۱۴- برای اعمال نظارت کامل و فراگیر بانک مرکزی بر مؤسسات پولی، بانکی و اعتباری وساماندهی مؤسسات و بازارهای غیرمتشکل پولی جهت ارتقای شفافیت و سلامت و کاهش  نسبت مطالبات غیرجاری به تسهیلات.

منظور از اقدامات نظارتی، اقداماتی است که در راستای اعمال نظارت بر بانک ها، مؤسسات اعتباری غیر بانکی، تعاونی اعتبار و صندوق‌های قرض‌الحسنه به‌جز صندوق‌های قرض‌الحسنه زیر نظر سازمان اقتصاد اسلامی و موضوع تبصره (۲) بند (ب) این ماده، صرافی‌ها و شرکت های واسپاری(لیزینگ) در صلاحیت بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران بوده و مشتمل بر اقدامات به‌عمل آمده در تمامی مراحل تأسیس، اعطای مجوز، نظارت بر فعالیت، تغییرات ثبتی، بازسازی، ادغام، انحلال و تصفیه می‌باشد.

ادغام در آئین نامه نحوه تاسیس و اداره موسسات اعتباری مصوب ۱۳۹۳: ادغام در ماده ۱۰۵ آئین نامه نحوه تاسیس و اداره موسسات اعتباری مصوب ۱۳۹۳ این گونه تعریف شده است: اقدامی‌که براساس آن چند شرکت، ضمن محو شخصیت حقوقی خود، شخصیت حقوقی واحد و جدیدی تشکیل دهند یا در شخصیت حقوقی دیگری جذب شوند. این تعریف در ماده ۱۰۵ قانون برنامه پنجم توسعه نیز به همین صورت بیان شده است.

آقای دکتر مقدماتی را در خصوص ادغام بانک ها بفرمایید؟

ادغام بانک­ها موضوعی بسیار فنی، تخصصی، پیچیده و نهادی است که برای اجرای موفق این مهم علاوه بر بانک مرکزی نیازمند همکاری دستگاه­ها اجرایی مختلفی از جمله: وزارت امور اقتصادی و دارایی (سازمان بورس و اوراق بهادار، سازمان امور مالیاتی، سازمان خصوصی سازی) وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، قوه قضاییه (سازمان ثبت اسناد و املاک کشور خصوصاً اداره کل ثبت شرکت­ها) است. برنامه ریزی برای ادغام باید با همکاری و هماهنگی کامل این دستگاه­ها اجرا شود تا به نتایج مطلوب که رشد و توسعه اقتصادی است، دست یافت.

ادغام بانک ها در کشورهای دنیا از ابتدا تاکنون چه اهدافی را دنبال کرده است؟

ادغام در هر کشوری با توجه به شرایط اقتصادی و اجتماعی با اهدافی از سوی دولت­مردان پیگیری و به نتیجه می رسد که برخی از  این اهداف عبارتند از:

۱-  ادغام باعث پیشگیری از ورشکستگی بانک ها می شود:

ادغام شرکت های تجاری یکی از کارسازترین سازو کارهای اقتصادی برای نجات بنگاه اقتصادی از شرایط نابسامان مالی و ورشکستگی و یا بهره گیری از توان مالی، شهرت و فن آوری مشترک با هدف ارتقاء سطح تولید به شمار  می رود. ورشکستگی یک بانک می‌تواند منجر به این شود که اعتماد مردم به سایر بانک‌ها و یا حتی کل نظام بانکی کشور مخدوش یا سلب شود و این امر به نوبه خود منجر به این خواهد شد که مردم برای دریافت سپرده‌های خود به بانک‌ها مراجعه کنند. این پدیده که از آن تحت عنوان هجوم به بانک‌ها یاد می‌شود باعث می‌شود بانک‌ها با حجم پیش‌بینی ‌نشده‌ای از تقاضا برای دریافت سپرده‌ها روبه‌رو شوند و بسیار محتمل است که بانک‌ها قادر به پاسخگویی به این حجم از تقاضا نباشند. بنابراین ورشکستگی یک بانک می‌تواند منجر به ورشکستگی سایر بانک‌ها گردد.

۲- ادغام سبب ممانعت از رشد دارایی های بد یا سمّی بانک ها می شود:

یکی از اهداف ادغام پیشگیری از رشد دارایی های بد یا سمّی است. واژه دارایی سمّی برای اولین بار بعد از بحران مالی سال ۲۰۰۸ وارد ادبیات اقتصادی شد. این گونه دارایی های نقدشوندگی بسیار پائینی در بازار دارند و به دلیل نبود، تقاضا، بازار ثانویه ای برای معامله آنها نیز وجود ندارد. وجود برخی از آنها در ترازنامه بانک ها، باعث زیان ده شدن بانک ها می شود. بنابراین لازم است که این گونه دارایی های سم زدایی گردند و از حالت انجماد و بلوکه شدن خارج شوند.

۳- ادغام سبب جلوگیری از فساد اقتصادی با نظارت بیشتر بانک مرکزی بر بانک ها می شود:

در حال حاضر حدود ۴۲ بانک و موسسه اعتباری با حدود ۲۴۰۰۰ شعبه در سراسر کشور مشغول به فعالیت های پولی و بانکی هستند که امکان نظارت بانک مرکزی بر این موسسات را با مشکلات جدی مواجه کرده است. به همین دلیل است که یکی از اهداف ادغام بانک ها توسط دولتمردان، ادغام بانک ها است تا علاوه بر این که از مزایای افزایش سرمایه، کسب قدرت بازار، کاهش هزینه های مالی بهره مند شوند، بتوانند بر فعالیت این موسسات اعتباری نظارت نمایند تا از فساد اقتصادی موجود در بانک ها پیشگیری شود.

۴– ادغام روشی در بازسازی و اصلاح ساختار نظام بانکی است:

ادغام بانک‌ها یکی از روش‌های بازسازی ساختارهای بانکی و نهادهای مالی است. علاوه‌بر این چون در همه کشورها بانک‌ها از طریق اعطای وام و پذیرش سپرده‌ها نقش مهمی در تامین منابع مالی و ارائه خدمات مالی در اقتصاد دارند، همواره کارآیی بانک‌ها یکی از مهم‌ترین موضوعاتی است که توجه زیادی را به خود مبذول داشته است. در نتیجه در بعضی موارد، ادغام‌ها رایج‌ترین روش افزایش کارآیی نهادهای مالی نیز به‌شمار می‌رود. و روش‌های زیادی برای توسعه و رشد بانک‌ها عبارتنداز: «رشد از طریق افزایش وام‌ها و سپرده‌ها»، «تصاحب بانک یا بانک‌های دیگر»، «خرید دیگر شرکت‌ها یا بنگاه‌ها» یا «ادغام با دیگر بانک‌ها یا شرکت‌هایی که کارآیی بیشتری دارند» نام برد. اما مطالعات نشان داده است، اغلب بانک‌ها از طریق «ادغام‌ها» رشد می‌کنند.

 

مشاهده بیشتر

اخبار مرتبط

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

بستن